คำถาม : ชายสูงอายุคนหนึ่งป่วยด้วยโรคบางอย่าง จนกระทั่งเขาหมดสติและไม่ได้ละหมาดเป็นเวลาสองเวลา เนื่องจากไม่รู้สึกตัว หลังจากนั้นเขาก็เริ่มกลับมาละหมาดอีกครั้ง เช่นนี้เขาจำเป็นต้องชดใช้ละหมาดที่ขาดไปหรือไม่?
คำตอบ : ชัยค์ อิบนุอุษัยมีน رحمه الله تعالى
ทัศนะที่มีน้ำหนักมากที่สุดในประเด็นนี้ กล่าวคือ ประเด็นเกี่ยวกับการหมดสติ (الإغماء) หากการหมดสตินั้นเกิดขึ้นโดยไม่ได้เกิดจากความสมัครใจหรือการกระทำของผู้ป่วยเอง เช่นนี้เขาไม่จำเป็นต้องชดใช้ละหมาดที่ขาดไป
กล่าวคือ เขาไม่ต้องชดใช้ละหมาดที่ผ่านพ้นไปในช่วงที่หมดสติ
ทั้งนี้ เนื่องจากในช่วงเวลาดังกล่าว เขาไม่อยู่ในสถานะผู้ที่ต้องรับผิดชอบตามบทบัญญัติศาสนา (غير مكلف) เพราะสติสัมปชัญญะของเขาได้ขาดหายไปแล้ว
และไม่สามารถนำกรณีของผู้ที่หมดสติไปเปรียบเทียบกับกรณีของผู้นอนหลับได้ เพราะมีหลักฐานจากสุนนะฮ์ยืนยันว่าผู้ที่นอนหลับจนพลาดเวลาละหมาดนั้น จำเป็นต้องชดใช้ละหมาด
ดังที่ท่านรอซูลุลลอฮ์ ﷺ กล่าวว่า:
«مَنْ نَامَ عَنْ صَلَاةٍ أَوْ نَسِيَهَا فَلْيُصَلِّهَا إِذَا ذَكَرَهَا، لَا كَفَّارَةَ لَهَا إِلَّا ذَلِكَ»
“ผู้ใดนอนหลับจนพลาดละหมาด หรือหลงลืมละหมาด ก็จงละหมาดเมื่อเขานึกขึ้นได้ เพราะไม่มีสิ่งอื่นใดเป็นการชดเชยสำหรับละหมาดนั้น นอกจากการละหมาดเท่านั้น”
จากนั้นท่านนบี ﷺ ได้อ่านพระดำรัสของอัลลอฮ์ ตะอาลา ที่ว่า:
﴿وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي﴾
“และจงดำรงการละหมาดเพื่อรำลึกถึงข้า” (ฏอฮา: 14)
เหตุผลที่ไม่สามารถนำผู้หมดสติไปเปรียบเทียบกับผู้นอนหลับนั้น เนื่องจากความแตกต่างระหว่างทั้งสองกรณีเป็นสิ่งที่ชัดเจนอย่างยิ่ง
กล่าวคือ ผู้ที่นอนหลับยังคงมีการรับรู้บางส่วนอยู่ ด้วยเหตุนี้ เมื่อมีคนปลุก เขาก็สามารถตื่นขึ้นมาได้
แตกต่างจากผู้ที่หมดสติ เพราะการหมดสตินั้นเป็นภาวะที่สติสัมปชัญญะถูกปิดกั้นอย่างรุนแรงกว่าการนอนหลับ ดังนั้น แม้จะมีคนพยายามปลุก เขาก็ไม่สามารถตื่นขึ้นมาได้ แต่หากการหมดสติเกิดขึ้นจากสาเหตุที่ตัวเขาเองเป็นผู้ก่อขึ้น เช่น การใช้ยาสลบหรือสิ่งอื่นในลักษณะเดียวกัน เช่นนี้เขาจำเป็นต้องชดใช้ละหมาดที่ขาดไป เพราะการหมดสติที่เกิดขึ้นนั้นเป็นผลจากการกระทำของเขาเอง
ดังนั้น หลักเกณฑ์ในเรื่องนี้ก็คือ ผู้ที่หมดสติเนื่องจากการเจ็บป่วย อุบัติเหตุ หรือสาเหตุอื่นใดที่ไม่ได้เกิดจากการกระทำของตัวเขาเอง ไม่จำเป็นต้องชดใช้ละหมาดที่ขาดไป
แต่หากการหมดสติเกิดจากการกระทำของตัวเขาเอง เขาจำเป็นต้องชดใช้ละหมาดที่ขาดไป
ส่วนในเรื่องการถือศีลอดนั้น หากมีคนหมดสติในเดือนเราะมะฎอน เขาจำเป็นต้องชดใช้การถือศีลอดในวันที่เขาหมดสติ ไม่ว่าจะเป็นเพียงวันเดียวหรือหลายวันก็ตาม ความแตกต่างระหว่างการละหมาดกับการถือศีลอดในกรณีนี้เป็นสิ่งที่ชัดเจน
เนื่องจากสตรีที่มีประจำเดือนนั้นถูกห้ามไม่ให้ถือศีลอดตามบทบัญญัติศาสนา แต่ถึงกระนั้นนางก็ยังต้องชดใช้การถือศีลอดที่ขาดไป ในขณะที่นางไม่ต้องชดใช้ละหมาดที่ขาดไป เช่นเดียวกัน บุคคลที่หมดสติและไม่สามารถถือศีลอดได้ด้วยสภาพทางร่างกาย ก็จำเป็นต้องชดใช้การถือศีลอด แต่ไม่จำเป็นต้องชดใช้ละหมาด
แหล่งที่มา ; فتاوى نور على الدرب للشيخ محمد بن صالح العثيمين (٨/٢) ฟัตวา นูร อะลา อัดดัรบ์ โดยชัยค์มุฮัมมัด บิน ศอลิหฺ อัล-อุษัยมีน เล่ม 8 หน้า 2